Depremlerin Oluşumu ve Fay Hatları
Bu yazıda depremlerin nasıl oluştuğunu kavrayabilmemiz için; basit ve sade bir dil kullanacağız. Detaya inmeden yüzeysel olarak depremi nasıl anlayabileceğimizden bahsedeceğiz.
Deprem Nedir, Levha Nasıl Oluşur?
Dünya üzerinde ve yerin altında bulunan kara parçaları, hareket hâlindedir. Yerin altında magma denen eriyik sıvı sürekli olarak kara parçalarını oynatır, hareket ettirir.
Yeraltındaki kabuğun durumuna ve oradaki yapıya göre magma hareketlilik gösterir ve zayıf bölgelerden yüzeye çıkmak ister. Bu sebeple hareketlenen karalar birbirine yaklaşabilir, uzaklaşabilir veya açısal olarak hareket edebilir.
Taş kürenin (Litosfer) altında “Astenosfer” denilen yumuşak “Üst Manto” yer alır. Burada magma sebebiyle meydana gelen kuvvetler, özellikle konveksiyon akımları (Konveksiyon, katı yüzey ile akışkan arasında gerçekleşen ısı transferinin bir çeşididir) nedeni ile, kabuk parçalanmakta ve birçok levhaya ayrılmaktadır. Konveksiyon akımları yukarılara yükseldikçe kabukta gerilmelere ve daha sonra da zayıf bölgelerin kırılmasıyla levhaların oluşmasına sebep olur. Günümüzde 10 kadar büyük levha ve çok sayıda küçük levha bulunur.
Biriken enerjinin, ani kırılmalarla ortaya çıkardığı titreşimler, dalgalar halinde yayılır. Yayılan dalgalar her bir zerreyi titreterek harekete geçmesini sağlar ve birbirilerini ötelemiş, sıkıştırmış olurlar. Bu etki kuvvetinin yeryüzünü veya kara parçalarını sarsma, hareket geçirme olayına “Deprem” denir. Kırılmanın olduğu yere ise fay kırığı denir.
Görüntü: afad.gov.tr
Görüntü: afad.gov.tr / koeri.boun.edu.tr
Fay Hattı Nedir? Fay Kırığı Nasıl Oluşur?
Dalgalar, hareketlendirdiği kara parçalarının kırılmasına ve ötelenmesine sebep olur. Depremin merkezinden uzaklaştıkça dalgaların enerjisi azalır. Bu esnada yerin altında gerçekleşen deprem, yeryüzünde bazen gözle görülebilir. Kilometrelerce uzanabilen ve “Fay” adı verilen arazi kırıkları oluşabilir.
Bu kırıklar bazen yeryüzünde görülmez. Yüzey tabakaları ile gizlenmiş olabilir. Bazen de eski bir depremle birlikte meydana gelmiş ve yeryüzüne kadar çıkmış, ancak zamanla örtülmüş bir fay yeniden oynayabilir.
Türkiye’de çoğunlukla tektonik depremler gerçekleşir. Kara parçasında, yüklü enerji birikimiyle çarpışma anında kırılmalar oluşur ve kırılmalar titreşerek dalgalar hâlinde kara parçasını hareketlendirir, sarsılır. (Video 1)
Depremler nasıl oluşur? (Video 1) pic.twitter.com/Ei8DFs6wMT
— database (@OrijinaliNe) February 21, 2023
Video: YouTube’da DW Türkçe
Açısal hareket sonucu gerçekleşen depremlerde ise kara parçalarında bulunan girintiler-çıkıntılar birbirine çarparak/sürtünerek tıraşlanana kadar devam eder. (Video 2) Devasa kara parçaları, her bir zerrenin titreşimi ve enerji aktarımı ile hareketlenir. Bazen de kara parçaları birbirinden uzaklaşır, böylece depremi oluşturur. Kara parçalarının birbirinden uzaklaşması ile deprem meydana gelmesine en basit örnek İzlanda’dır.
Depremler nasıl oluşur? (Video 2) pic.twitter.com/dhFsvMvUOs
— database (@OrijinaliNe) February 21, 2023
Video: YouTube’da DW Türkçe
Türkiye’de Yaşanan Depremler ve Genç Arazi Oluşu
Türkiye, coğrafi olarak bugünkü görünümünü 4. jeolojik zamanda (Kuaterner) aldı. Yerin altından karaların yükselmesi ya da yüzeyde bulunan karaların yere çökerek yerini denizlerin doldurmasıyla bu görünümü aldı. Genç araziye sahip ülkelerde depremler çok fazla olur çünkü; jeolojik yapısı henüz tamamen şekillenmemiştir. Bazı bölümlerde çökmeler bazı yerlerde yükselmeler görülebilir.
Bu zamanın başlarında göllerle kaplı olan Ege Denizi’nin bulunduğu alan, dev kara parçaları hâlinde çöküntüye uğradı. Bu sayede Ege Denizi oluşmuş ve günümüze göre sıcak ve nemli yapıda olan iklim nedeniyle deniz seviyesi yükseldi.
Son Buzul Çağı ve Türkiye’ye Etkisi
Yaklaşık 20.000 yıl önce iklimde ortaya çıkan değişiklikler, soğuk ve yağışsız bir dönem olan buzul çağını başlamıştır. Anadolu’da yüksek kesimler buzlarla kaplanmış ve deniz seviyeleri düşmüştür. Sekiz bin yıl önce ise günümüz iklim koşulları oluşunca, deniz seviyeleri yeniden yükselmiş ve Akdeniz suları Ege üzerinden Karadeniz’e ulaşmıştır. Bu devirde meydana gelen volkanik olaylardan ötürü Ağrı Dağı, Süphan Dağı, Nemrut Dağı ve Erciyes Dağı oluşmuştur.
Karalar ve Denizler Nasıl Yükselir? Çökmenin Sebebi Nedir?
Bu durumun anlaşılması için basit bir örnek kullanalım; deniz kıyısında olduğunuzu ve sahilden denize doğru yürüdüğünüzü düşünün. İlerledikçe su seviyesi yükselir ve gittikçe boyunuzu aşmaya başlar. Bunun sebebi; devasa kara parçalarının çökmesidir. Denizden karaya çıktığınızda ise bunun tam tersi gerçekleşir. Yani yerin altından yüzeye doğru karalar yükselir. Tersinir bir durum söz konusudur. Dağların, denizlerin, karaların görünümü işte bu şekilde oluşmuştur.
Batıdaki herhangi bir şehirden, Doğu Anadolu Bölgesi’ne uçakla seyahat ettiğiniz zaman, gözle görünür biçimde karaların yükseldiğini fark edersiniz. Bu bölgelerde özellikle tektonik depremler gerçekleşir. hareketler sonucu gerilim artar ve kara parçası yükselerek dağları oluşturur.
Tektonik hareketler sonucu oluşan dağlara örnekler; Kaz Dağları, Madra Dağı, Yunt Dağı, Spil Dağı, Bozdağlar, Aydın Dağları, Menteşe Dağları, Palandöken Dağları, Nur Dağları ve Kars-Aras Dağları.
Uyarı: Çökelme sonucu oluşan dağlarla tektonik dağlar karıştırılmamalıdır. Her dağ, tektonik hareketle oluşmamıştır.
Bu yazıda anlayabilmemiz için basit bir dille ifade etmeye çalıştık. Fay hatları ip gibi dizilmiş yollara benzemez. Ayrık olabilir, bağlı olabilir, birbirinden bağımsız da olabilir. Sağlıkla, sevgiyle ve bilgiyle kalmak dileğiyle…
